آموزش وردپرس

جوق – تخم شربی

 

طرح تقسیم آب در بیدهند :
بیدهندیهای عزیز به ویزه جوانان محترم : با افزایش جمعیت در روستا و افزایش هر ساله سطح زمینهای کشاورزی ، به روشی برای سنجش میزان آب مصرفی توسط هر کشاورز نیاز بوده است. طرح تقسیم آب کشاورزی در بیدهند از دقیقترین و قدیمیترین اصول کار و زندگی در این روستا بوده است .
تقسیم آب کشاورزی بر حسب میزان بذر مورد نیاز برای کاشت زمینهای هر کشاورز به واحدمن، معیار همه فعالیتهای عمرانی روستا بوده است. احداث قنات، نهرهای آب ، کاشت صحرا، لایروبی قنوات و جویها ، ساخت استخرها و…. همگی بر مبنای این میزان بوده است. مقدار وزنی بذر لازم برای کاشت زمینهای زراعی هر کشاورز معیاری بوده که ملاک و مبنای همه هزینه های روستا بوده است. مقدار من تخم شربی از ابتدای بناگذاری ، بر اساس میزان سطح زمین و باغهای هر کشاورز بوده و مالیاتهایی که از ناحیه حکومت مرکزی وضع میگردید متناسب با مقدار تخم شربی بود . اما الزامی به وجود تناسب مستیم بین تخم شربی و مقدار زمین وجود ندارد . به عبارت روشن تر ، یک کشاورز میتواند زمین خود را بدون اختصاص دادن تخم شربی به فروش برساند و یا مقداری از تخم شربی را بدون ضمیمه کردن زمین به کسی واگذار نماید .بنا بر این شایسته است که همه همشهریان محترم ،به این موضوع توجه ویژه داشته باشند. در حد اطلاعات موجود و آگاهی نگارنده سعی خواهیم کرد در این مورد توضیحاتی تقدیم کنیم . بهتر است تا زمانی که اطلاعات لازم تهیه گردد به برخی موارد مرتبط اشاره کنیم . این موارد به شرح ذیل به نظر گرامی شما میرسد:
۱- جوق و جوق بندی
جوق یا جوخ در زبان فارسی به معنی گروه و دسته است و در بیدهند به شراکت داوطلبانه افراد دارنده جمعا حدود ۸۲ من (برای دوره های ۱۴ روزه در سالهایی که میزان آب کشاورزی کم است ) و یاحدود ۹۶ من ( برای دوره های ۱۲ روزه درسالهایی که حجم آب کشاورزی نسبتا زیاد است ) تخم شربی زراعی گفته میشود . جوقها در شروع زمان نیاز به آبیاری در هر سال ایجاد و مجاز به بهره برداری از آب کشاورزی دشت” ماره” و دشت ” ده “(دشت جنب روستا ) و در هر کدام به مدت یک شبانه روز می باشند . بنابر این در هرسال ۱۴ و یا ۱۲ جوق در دوره هایی به همین تعداد شبانه روز به آبیاری زمینهای کشاورزی و باغها می پردازند . اما اینکه نوبت هر جوق در چه روزهایی از هفته است و ترتیب نوبتها در هفته چگونه است حکایتی دارد که در ذیل اشاره میکنیم:
با توجه به شرایط بارندگی ریش سفیدان ده تاریخی را برای شروع منظم آبیاری دشت تعیین میکنندمثلا دهم اردیبهشت . پس جوق اول (که بر اساس قرعه کشی انتخاب میشود ) روز دهم در دشت ماره و روز یازدهم در دشت ده آبیاری خواهد کرد . و جوق دوم در روز یازدهم در ماره و روز دوازدهم در دشت ده نوبت خواهد داشت و این ترتیب تا پایان یک دوره ۱۴ روزه ادامه می یبابد . یعنی روز ۲۴ اردیبهشت مجددا جوق اول در دشت ماره آبیاری خواهد کرد .
ابتدا فردی که به دلیل داشتن تجربه بیشتر و آشنایی به جوق بندی این زحمت به دوش ایشان نهاده شده ، نماینده هر جوق را برای برگزاری قرعه کشی دعوت و ۱۴ نفر دایره بسته ای را تشکیل میدهند . در صورت تمایل افراد میتوانند با انتخاب افراد کناری خودنوبتهای قبل و بعد خود را تعیین کنند.در مرحله اول شخص میاندار از افرادمیخواهد به تعداد دلخواه از انگشتان یک دست را نشان دهند و سپس از یک شخص معین شروع به شمارش انگشتها میکند . فرض کنیم جمع انگشتها ۲۵ است . در مرحله دوم( با حفظ ترتیب قرارگیری افراد در دایره مذکور ) شخص میاندار شروع به شمارش افراد در خلاف جهت عقربه ساعت میکند و نفر اول در شمارش انگشتها(مرحله اول ) در این مرحله نفر شماره یک خواهد بود وشمارش تا عدد ۲۵ ادامه مییابد . جوقی که عدد ۲۵ به نماینده اش اصابت کرده به عنوان اولین جوق در روز دهم اردیبهشت در دشت ماره اختیار آب را برعهده خواهد داشت و جوق دوم نفر سمت چپ اوبوده و تا آخر .
گفتیم که هر جوق از ساعت مشخص ( که در قدیم ۶ صبح بوده است) آب را از جوق قبل دریافت و ۲۴ ساعت بعد در همان ساعت به جوق بعدی تحویل میداده است . اما چون کار آبیاری در دوشبانه روز پشت سرهم برای کشاورزان خسته کننده بوده است ، تصمیم به تغییری ۱۲ ساعته در نوبت آب ماره میگیرند و بنابراین کشاورز بین نوبت آب ” ماره ” و ” ده ” میتواند یک شب استراحت کند. هم اکنون جوق اول در ساعت ۱۸ روز نهم اردیبهشت آب دشت ماره را تحویل گرفته و ساعت ۱۸ روز دهم به جوق بعدی تحویل میدهد . اما ساعت آبیاری دشت ده همان ساعت ۶ صبح به مدت یک شبانه روز است .
توضیح : به قرعه کشی نوبت جوق در زبان بیدهندی ” جوق خودش کری ” میگویند .خودش کری یعنی قرعه کشی کردن
اردیبهشت ۱۳۹۲
……………………………………………………………………………………..
۲-زمان سنجی :

%d8%b3%d8%b1%d8%ac%d9%87-2
در روستای بیدهند معمولا در دوماهه اول سال حجم آب جاری شده در رودخانه منشعب شده از رشته کوههای کرکس بیشتر از حد نیاز کشاورزان بوده است. در چنین شرایطی نیازی به اندازه گیری و کنترل زمان برای میزان آب استفده شده برای آبیاری نبوده است. در سالهایی که میزان برف زمستانی کافی بوده و نعمت بارانهای بهاری نیز بر مردمان نازل میشود ،کشاورزان برای آبیاری مزارع خود عجله ای برای تشکیل جوق و کنترل آب ندارند و هر کشاورز در هر زمان میتواند نسبت به استفاده از آب اقدام کند .گرم شدن هوا ، رشد گیاهان کاشته شده و نیاز بیشتر آنها به آب و لزوم تنظیم زمان آبیاری ولزوم هماهنگی و کنترل و نظام مندی آبیاری در روستا ،کشاورزان را بر آن میدارد تا ضمن تشکیل جوقها و قرعه کشی روزهای نوبت هر جوق برای آبیاری این موضوع را قانونمند نمایند .برای تشکیل جوق تعدادی از افرادی که جمع وزنی تخم شربی (میزان بذر مورد نیاز برای کشت زمینهای هر کشاورز) آنها به ۸۲ من برسد به صورت داوطلبانه با یکدیگر همجوق می شوند . جوقها ۲۴ ساعت در دشت ماره و ۲۴ ساعت در دشت ده در روزهایی از هفته که طبق قرعه کشی تعیین شده (یک هفته در میان) به آبیاری باغها و مزارع خود میپردازند .از آنجاییکه میزان تخم شربی هر کشاورز با مساحت زمینهای کشاورزی متناسب است ، بنابراین حساسیتی در مقدار آب مصرفی به ویژه درسالها ویا ماههایی که حجم آب کافی باشد ، وجود ندارد .معمولا تا زمانی که حجم آب جاری در جویها اجازه آبیاری دو قطعه زمین به صورت همزمان را بدهد، نیاز به سنجش مقدار آب مصرفی وجود ندارد. با کم شدن آب (معمولا از نیمه مرداد تا آبان) لزوم کنترل آب مصرفی برای هر زمین بیشتر میشود .در این شرایط هر کشاورز باید به ازای مقدار تخم شربی از آب استفاده نماید و بنابراین به وسیله ای برای سنجش میزان آب استفاده شده (و به عبارت دیگر زمان استفاده هر کشاورز از آب) نیاز خواهدبود .
سره (sera)درگویش بیدهندی و پنگان یا فنجان در زبان فارسی ، کاسه ای است مسی که در کف آن سوراخ ریزی وجود داردو وسیله اصلی
سنجش زمان آب مصرفی است . سره در سطل یا کاسه بزرگتری که حاوی مقدار کافی آب است قرار گرفته و با ورود اب از سوراخ کف ، کاسه پر شده و در آب فرو میرود .در زمان آبیاری هر قطعه زمین یا باغ ، تعداد کاسه هایی که از آب پر میشود ، معیاری برای مقایسه میزان آب مصرفی زمینهای هر کشاورز خواهد بود.
زمان لازم برای پر شدن این کاسه ها بسته به حجم آن ، وزن کاسه و قطر سوراخ کف اندکی متفاوت است .لیکن معمولا افراد هر جوق از یک کاسه مشخص استفاده میکنند . زمان لازم برای پر شدن کاسه ها حدود ۸ دقیقه است اما هرگز تعداد سره های پرشده به واحد زمان تبدیل نمیشود .
در طول یک شبانه روز افراد همجوق همزمان با آبیاری کار سره بانی را نیز انجام میدهند و معمولا آنهایی که نوبت آبیاری ندارند برای نظارت بر کار سره در محل تعیین شده می نشینند.
بر روی چوب بلندی چوب خط درست میکنند و نام همه همجوقها بر روی آن چوب نوشته شده و تعداد سره آب مصرف شده را با برش کوچک عمودی درجلونام هر نفر علامتگذاری میکنند.بطور معمول در یک شبانه روز هرکشاورز به ازای هر من تخم شربی میتواند ۲ سره آب استفاده نماید .به عبارت دیگردر مدت زمان مفید آبیاری در یک شبانه روز حدود ۱۶۴ از آب پر میشود که جمع زمانی لازم برای پر شدن این تعداد سره برابر ۱۳۱۲ دقیقه خواهد بود. باقیمانده زمان یک شبانه روز( یعنی ۱۲۸ دقیقه باقیمانده ) صرف حرکت آب در جویهایی میشود که همه و یا حداقل دو آبیار باید آب مصرفی خو را از آن مسیر عبور دهند.
در نوبتهای آبیاری هر جوق ، غروب هر روز در دشت ماره و صبح هر روز در دشت ده که ساعات پایانی آبیاری هر جوق است ، یک نفر تعداد سره ها را میشمارد و به سایرین وضعیت آب استفاده شده را اعلام میکند .
اما از خود گذشتگی مردم آنقدر بود که همدیگر را برای آبیاری همه زمینها کمک میکردند و به مقدار آب اضافه مصرف شده همجوق توجهی نمیکردند .اگر چه سره معیار سنجش بود اما در واقع وسیله ای بود که باعث تعجیل در آبیاری با هدف آبیاری شدن همه زمینهای همجوق ها میشد.آذر ۱۳۹۲

……………………………………………………………………..

مطالب ذیل توسط آقای آرش نژاد مرقوم شده است :

مالکیت در بیدهند  در حقیقت بر اساس سهم آب   است . به این ترتیب که آب بیدهند به ۱۱۶۴ سهم یا بقول   وهندی ۱۱۶۴ من تخم رعیتی تقسیم شده و    این ۱۱۶۴  سهم  بر۱۲  و گاهی  بر ۱۴  قسمت تقسیم نموده اند . هر بخش از این ۱۲ قسمت  را که  ۹۷ من یا سهم باشد   یا ۱۴ قسمت را که ۸۳ من باشد  یک جوق میگویند .  بنا براین بر حسب آنکه  رشنه یا دوره آبیاری    ۱۲روزه  باشد  یک  جوق شامل  ۹۷ من و اگر رشنه یا دوره  ۱۴ روزه  باشد جوق دارای  ۸۳ من تخم شربی  خواهد بود .   بد ین معنی که  هر ۱۲   روز  در صور تیکه   جوق ۹۷ من باشد   ۲۴ ساعت  آب ماره  و بلا فاصله ۲۴ ساعت آب  ده و هر ۱۴ رور   در صورتیکه جوق  ۸۳ من باشد   ۲۴ ساعت  آب ماره و بلافاصله ۲۴ ساعت آب ده را در اختیار دارد. در هر جوق ممکن است چند ین نفر   شریک وسهم داشته باشند هر نصف جوق یعنی   ۱۲ ساعت یا هر ۴۸من ونیم یا ۴۱ من ونیم تخم شربی را یک طاق میگویند.. در زمانهائیکه   وضعیت آب  خوب نیست  برای تقسیم آب از ساعت  آبی یا سره استفاده می کنند .

هر جوق  هر ۱۲ یا ۱۴ روز  یک شبانه روز آب ماره را در اختیار دارد  ویک شبانه روز آب ده ….زمان تحویل آب که در ماره  ۶ یا۷  غروب و در ده ۶ یا ۷ صبح است را  آب بست میگویند..بنا براین آب بست یعنی زمان تحویل  اب از جوقی به جوق دیگر…..خودش  عبارت است از  تعیین تر تیب نوبت جوقها  که دور هم  سر جوقها جمع میشوند و  یک قرعه کشی  انجام میدادند … هر جوق یک نماینده از طرف خود تعیین می کنند که این نماینده بعنوان سر جوق شناخته میشود… نقش سر جوق بسیار مهم و حائز اهمیت است

جوق  نامه  کاغذی است که در آن ریز همه جوق ها و افراد داخل   هر جوق با نهایت دقت ثبت می گردد و  اطلاعات هر جوق را نیز جدا گانه  روی یک ورقه به سر جوق میدهند  بدیهی است اطلاعات  جوق نامه اسامی ماکان و صاحبان  تخم شربی است که هر نفر چقدر سهم آب یا تخم شربی دارد. طبیعتا در ورقه ای که  به سر جوق تحویل داده میشود اطلاعات  جوق او را در آن نوشته اند..
۸:۱۷%d8%b3%d8%b1%d8%ac%d9%87-2
جوق نامه کاغذی است که در آن ریز همه جوق ها و افراد داخل هر جوق با نهایت دقت ثبت می گردد و اطلاعات هر جوق را نیز جدا گانه روی یک ورقه به سر جوق میدهند بدیهی است اطلاعات جوق نامه اسامی ماکان و صاحبان تخم شربی است که هر نفر چقدر سهم آب یا تخم شربی دارد. طبیعتا در ورقه ای که به سر جوق تحویل داده میشود اطلاعات جوق او را در آن نوشته اند.. B Arashnegad, [۲۶.۰۹.۱۶ ۱۸:۱۴] هر جوق هر ۱۲ یا ۱۴ روز یک شبانه روز آب ماره را در اختیار دارد ویک شبانه روز آب ده ….زمان تحویل آب که در ماره ۶ یا۷ غروب و در ده ۶ یا ۷ صبح است را آب بست میگویند..بنا براین آب بست یعنی زمان تحویل اب از جوقی به جوق دیگر…..خودش عبارت است از تعیین تر تیب نوبت جوقها که دور هم سر جوقها جمع میشوند و یک قرعه کشی انجام میدادند … هر جوق یک نماینده از طرف خود تعیین می کنند که این نماینده بعنوان سر جوق شناخته میشود… نقش سر جوق بسیار مهم و حائز اهمیت است

 

error: Content is protected !!